O hezychazmie słów kilka

O hezychazmie słów kilka

Hezychazm (gr. hesychia – wyciszenie, duchowy pokój, wewnętrzne skupienie, milczenie), jak podaje J. Meyendorf posiada cztery znaczenia:


1. w starożytnej literaturze chrześcijańskiej określenie samotnego, pustelniczego życia
(anachoretyzm); hezychasta – mnich – pustelnik w samotności oddający się
modlitwie;


2. nurt duchowości monastycznej w XIII – XIV w. związany z psychosomatycznymi
metodami praktyki modlitwy Jezusowej dążący do kontemplacji światłości Bożej,
utożsamianej ze Światłem Przemienienia z góry Tabor;

3. teologia św. Grzegorza Palamasa, wyrażona w trzech „Triadach” o rozróżnieniu w
Bogu pomiędzy istotą a niestworzonymi energiami (działaniami)(Meyendorf);

4. terminem tym określano również ruch gorliwych obrońców Prawosławia, który w XIV
w. rozszerzył swoje wpływy na Europę południowo-wschodną i wschodnią

Od IV w. pod wpływem św. Makarego Egipskiego i jego ucznia Ewagriusza z Pontu
kształtuje się specyficzny styl życia duchowego w środowiskach monastycznych,
skoncentrowany na praktyce „czystej modlitwy”, dzięki której człowiek oczyszczony z
namiętności (apatheia) dostępuje poznania Boga (gnosis tou Theou), co stanowi uwieńczenie
teologii. Św. Diadoch z Photike w Epirze (Sto rozdziałów o wierze) i św. Jan Klimak
(Drabina Raju, Słowo 27), związany z monastycyzmem klasztoru św. Katarzyny na Górze
Synaj, stworzyli syntezę myśli wcześniejszych nauczycieli o modlitwie, oczyszczając ją z
wpływów neoplatonizmu, zaś samej modlitwie nadali wymiar chrystocentryczny, przez
bezpośrednie skierowanie się do Wcielonego Słowa, wyrażające się w przywoływaniu
imienia Jezusa. Modlitwa Jezusowa (Panie Jezu Chryste, Synu Boży, zmiłuj się nade mną),
będąca w centrum duchowości hezychazmu, z modlitwy „czystej”, poprzez koncentrację
umysłu „w wnętrzu człowieka”, stała się „modlitwą serca” pomagającą dzięki ćwiczeniom i
wysiłkom ascetycznym (praxis) osiągnąć bezgraniczny wewnętrzny spokój (hezychia), który
umożliwia przyjęcie daru kontemplacji (theoria). Praktyka tej modlitwy związana była z
żywotną funkcja człowieka – oddychaniem, co było szczególnie charakterystyczne dla
hezychastów XIV w.


W XIII-XIV w. hezychazm, dzięki działalności św. Nicefora Athoskiego (XIV), św.
Grzegorza Synaity (+1346), św. Theoleptosa metropolity Petry – Filadelfii (+1325) i in.
odradza się wśród mnichów w klasztorach półwyspu Athos. Praktyki ascetyczne hezychastów
i psychosomatyczne metody tworzenia modlitwy Jezusowej oraz nauczanie o możliwości
oglądania Światłości Taboru jako „prawdziwym działaniu modlitwy” (św. Grzegorz Synaita)
stały się przyczyną sporu, który określił losy wschodniego monastycyzmu i całego
wschodniego chrześcijaństwa. Przeciwko hezychastom wystąpili Barlaam z Kalabrii,
Akindinos i Nicefor Hrygora oskarżając hezychastów o mesaliaństwo i bogomilstwo. W
obronie hezychastów stanął św. Grzegorz Palamas, który napisał „Triady” będące syntezą
teologiczną duchowego życia wschodniego monastycyzmu. Palamas odwołując się do śww.
Atanazego Wielkiego, Bazylego Wielkiego, Grzegorza Teologa oraz Dionozego Areopagity
naucza o przebóstwieniu (theosis) człowieka rozróżniając w Bogu niepoznawalną i
niedostępną istotę i wieczne, niestworzone lecz dostępne stworzeniu energie, dzięki którym
możemy widzieć i poznać Boga (antynomia „mroku” i „światłości”), aby stać się Bożymi
(theon genesthai); broni patrystycznego nauczania o przebóstwieniu człowieka: Słowo Boże
stał się człowiekiem, abyśmy zostali przebóstwieni (św. Atanazy Wielki). W swojej
argumentacji wychodzi on z założeń teologii apofatycznej i broni możliwości udziału ciała w
modlitwie oraz doświadczenia, oglądania cielesnymi oczami, nadprzyrodzonej Światłości.
Nauka Palamasa i hezychastów o istocie i energiach Bożych została uznana za ortodoksyjną
na trzech soborach w Konstantynoplou (1341, 1347, 1351-52). Idee hezychazmu wywarły
znaczący wpływ na myśl teologiczną (N. Kabasilas, Życie w Chrystusie), monastycyzm
(śww. Sergiusz z Radoneża, Nil Sorski), śpiew cerkiewny (znamienny śpiew), sztukę
chrześcijańską (ikonografia rosyjska - śww. Teofan Grek, Andrzej Rublow, trzynasto- i
czternastowieczna ikonografia serbska). Dzięki działalności patriarchów Konstantynopola:
Izydora I, Kaliksta I, Filoteusza Kokkinosa, Kaliksta II, patriarchy bułgarskiego Eutymiusza z
Tyrnowa, metropolitów Tesalonik Neliosa (Kabasilasa) i Kijowa Cypriana (Cambłaka) oraz
św. Grzegorza Synaity tradycja hezychastyczna rozprzestrzenia się na inne kraje
prawosławne. Idee hezychazmu, szczególnie w okresie „odnowy hezychastycznej XIV w.”
(Delehaye) starano się również realizować w kategoriach politycznych, socjalnych i
kulturalnych jako odpowiedź na idee zachodnioeuropejskiego humanizmu.


W 1782 r w Wenecji wydana została Filokalia ton hieron neptikon zredagowana przez
Nikodema Hagiorytę i Makarego Notorasa, metropolitę Koryntu, która była wyborem tekstów
Ojców Kościoła mówiących o życiu zakonnym, rozwoju duchowym, instytucji starców i
modlitwie Jezusowej. W 1793 w Moskwie ukazało się tłumaczenie Filokalii na język
cerkiewnosłowiański, dokonane przez św. Paisjusza Wieliczkowskiego, pod nazwą
Dobrotolubije. Teksty te, szczególnie w języku cerkiewnosłowiańskim i rosyjskim
(tłumaczenie św. Teofana Pustelnika, 1883), odegrały ważną rolę w odnowie tradycji
hezychastycznej (neohezychazm) i miały wpływ na formy życia religijnego zarówno w
środowiskach monastycznych (pustelnia Optino, Sarow) jak i wśród świeckich. Do
rozpowszechnienia Filokalii, a przez to hezychastycznej tradycjii modlitwy Jezusowej,
przyczyniły się „Otkrowiennyje rasskazy strannika duchownomu swojemu otcu” (Szczere
opowieści pielgrzyma opowiedziane jego ojcu duchowemu) nieznanego autora wydane w
1870r. Hezychazm odegrał znaczną rolę w kształtowaniu teologii prawosławnej w XX w.
formułowanej przez S.N. Bułgakowa, Wł. Łosskiego, P. Evdkimova, J. Meyendorfa, K. Ware.


Bibliografia:
Dobrotolubije, t.V, Moskwa 1900; Szczere opowieści pielgrzyma opowiedziane swojemu
ojcu duchowemu, tłum. A. Wojnowski, wyd. 2, Poznań 1993; Filokalia, teksty o modlitwie
serca, przekład i opr. Ks. Józef Naumowicz, Tyniec 1998.
K. Kern, Antropologija sw. Grigorija Pałamy, Paris 1950; J. Meyendorff, Introduction a
l’etude de Gregoire Palamas, Paris 1959 (ros.tłum. Sankt Petersburg 1997); H. Delehaye,
Życie monastyczne w Bizancjum, w: Bizancjum. Wstęp do cywilizacji wschodnio-rzymskiej,
Warszawa 1964, s. 127-151; L. Uspienskij, Isichazm i “gumanizm” – palieologowskij
rascwiet, w: Wiestnik russkogo zapadno-ewropiejskogo patriarszego egzarchata, 4-6/1967, s.
110-127. W. Łosski, Pałamitskij sintiez, w: Bogosłowskije Trudy 8, Moskwa 1972, s. 195-
203; S. Andronowska, Modlitwa Jezusowa, w: Wiadomości PAKP 4/1975, s. 4-23; J.
Kadylak, Hezychazm, w: Wiadomości PAKP 3-4/1977, s. 34-46; T. Wyszomirski,
Hezychazm, w: Novum 11-12/1978, s. 97-110; S. Rabiej, Hezychazm, w: EK t. VI, k. 831-
832; P. Pigol’, Priepodobnyj Grigorij Sinait i jego duchownyje prejemniki, Moskwa 1999; J.
Meyendorf, Istorija Cerkwi i wostooczno-christianskaja mistika, Moskwa 2000.

 

znalezione na chomiku: hezychasta

Ukrzyżowany spogląda na nas i pyta, czy wciąż jeszcze chcemy dotrzymać tego co przyrzekliśmy Mu w godzinę łaski. Z pewnością ma powód, żeby tak pytać. Krzyż jest dzisiaj, bardziej niż kiedykolwiek, znakiem, któremu się sprzeciwia. (E. Stein)